آخرین پنجشنبهی ماه آوریل روزی است برای توجه به ضرورت حضور دختران در دنیای فناوری اطلاعات و ارتباطات، روزی برای نور انداختن بر این واقعیتِ کمتر بازگو شده که دنیای فناوری اطلاعات و ارتباطات همچنان زیر سایهی برساختههای جنسیتی، گشودگی کمتری نسبت به دختران دارد، با وجود همهی تلاشها هنوز فضایی مردانه باقی مانده و همچنان نیاز است برای هموار کردن مسیر دختران برای ورود به این عرصهی پویا که آیندهی دنیا را رقم میزند، روشهای نیازموده را پیدا و اجرا کنیم.
روز جهانی دختران در فناوری اطلاعات و ارتباطات (International Girls in ICT Day ) فرصتی است برای مرور تلاشهای کوچک اما اثرگذاری مثل آنچه جاکومبا جابیِ (Jakomba Jabbie ) شانزده ساله در مدرسهی کوچکی در گامبیا دنبال میکند. او که یک باشگاه رباتیک در مدرسهشان راه انداخته میگوید: «آموزش به دختران مهم است چون به آنها اعتماد به نفس میدهد که استعدادهایشان را بشناسند و نشان دهند و از حقشان دفاع کنند.»
به نظر جاکومبا همه چیز از معلمان آغاز میشود: «گاهی وقتها در جواب معلمی که پرسیده در آینده میخواهی چه کاره شوی، میگوییم «مهندس» و جوابی که میشنویم این است: «اما تو دختری!» ولی جواب درست چیز دیگری است. معلم باید به این دختر دانشآموز بگوید: «تو میتوانی! و ما هم همراهت خواهیم بود و کمکات خواهیم کرد.»
این دختر نوجوان از نیاز خود و دیگر همتایانش میگوید: «واقعا باید از همهی دختران پرسیده شود که میخواهند چه کار کنند. بسیاری از دختران سراغ علوم و ریاضی نمیروند، نه به این دلیل که نمیخواهند، چون میترسند، چون نگرانند که خانواده و اطرافیانشان موافقت نکنند. باید به دختران گفت از پس هر کاری بر میآیند؛ مثل من، من میخواهم رباتیک کار کنم و میخواهم مهندس هوافضا شوم.»
جاکومبا با راهاندازی تیم رباتیک در مدرسه، در عمل به دختران دیگر نشان میدهد که میتوانند به عرصهی فناوری قدم بگذارند و آن را از عرصهای که معمولا مردانه شناخته میشود، به فضایی برای «همه» تبدیل کنند.
اِنو اکانم (Eno Ekanem ) یک برنامهنویسِ جوانِ اتیوپیایی است که شانس این را داشته که از چهارده سالگی در کلاسهای برنامهنویسی شرکت کند و با وجود بیتوجهی مدرسه به این درس، آنقدر پیشرفت کند که یک پهپاد بسازد. او دربارهی نگاه رایج به دنیای فناوری میگوید: «دختران در این حوزه به وضوح با تبعیض روبهرو هستند چون علوم کامپیوتر همیشه رشتهای پسرانه دیده میشود. دخترانی مثل من مدام میشنوند «بهتر نیست خانهداری یاد بگیرید؟ بهتر نیست کارهای دخترانه انجام دهید؟» من هم تحت تاثیر همین سوالها تصور میکردم کامپیوتر فقط برای پسران است اما وقتی با چند برنامهنویس زن روبهرو شدم، با آنها صحبت کردم، از من حمایت کردند و به من آموزش دادند، فهمیدم نهتنها دختران هم میتوانند در این مسیر قدم بگذارند، بلکه میتوانند موفق هم بشوند.»
او همراه با گروهی از برنامهنویسان جوان در حال ساخت پهپادی هستند که از طریق پیامک کنترل میشود و به یکی از نیازهای واقعی جامعهی محلی پاسخ میدهد: توزیع دارو در مناطق روستایی. در گروه آنها علاوه بر انو، شش دختر دیگر از نامیبیا، رواندا، اسواتینی، سنگال و نیجریه حضور دارند و علاوه بر برنامهنویسی، مهارتهای زندگی و کار مشارکتی را تمرین میکنند. انو میگوید: «به هم گوش میکنیم، به یکدیگر فضا میدهیم و تلاش میکنیم به عنوان یک تیم واحد عمل کنیم. من قصد دارم هر چه را در این پروژه آموختهام، با دختران همکلاسیام در مدرسه به اشتراک بگذارم. همهی دختران باید بدانند که برنامهنویسی مختص پسران نیست.»
دیوار نابرابری بلندتر از آن است که فکر میکنیم
پژوهشی که مایکروسافت سال ۲۰۱۷ دربارهی آموزش علوم و تکنولوژی به دختران انجام داد از این حکایت داشت که دختران در سن ۱۱ سالگی به رشتههای علوم، ریاضی، مهندسی و تکنولوژی علاقه دارند اما در ۱۵ سالگی این اشتیاق و کنجکاوی بهشدت فروکش میکند چون دختران برای تطابق با انتظارات اجتماعی و تحت تاثیر نقشهای از پیشتعیینشدهی مرسوم برای زنان، خود را شایستهی ورود به دنیای علم و تکنولوژی نمیبینند و به حوزههای دیگری تمایل پیدا میکنند.
یافتههای پژوهشی که سال ۲۰۱۸ در دانشگاه مککوایر استرالیا انجام شد نشان داد که رفتار معلمان علوم با دختران متفاوت است و احتمال اینکه معلمان فیزیک بهطور ناخودآگاه نمره کمتری به دختران بدهند، بیش از پسران است. در بخشی از این پژوهش از گروهی از معلمان خواسته شد تا از طریق اسکایپ یک موضوع از درس علوم را به تعدادی کودک درس بدهند. به این معلمان گفته شد که به دلیل مشکلات فنی ارتباطشان با دانشآموز یکسویه است؛ دانشآموز نمیتواند صحبت کند اما صدای معلم را میشنود. نتیجهی بررسی انتخاب واژگان معلمان حین تدریس آنلاین حیرتانگیز بود: اغلب معلمان شرکتکننده در این تحقیق وقتی فکر میکردند مخاطبشان یک دانشآموز دختر است، در قیاس با وقتی که به یک دانشآموز پسر درس میدادند، اصطلاحات علمی کمتری به کار میبردند.
یافتههایی از این دست به ما نشان میدهند که حضور کمرنگ زنان در دنیای تکنولوژی و تمایل دختران جوان به انتخاب رشتههایی که «مردانه» تلقی میشوند، ریشههای بسیار عمیقی دارند؛ باید آنها را تمام ساحتهای زندگی خود، از زبانی که در گفتوگوهای روزمره در گفتوگو با کودکان به کار میبریم تا انتخابهایی که در محیطهای حرفهای داریم، جستوجو کنیم و برای تغییر تکتک آنها اقدام کنیم.
